Minder dan de helft van de Nederlanders is ervan overtuigd dat klimaatverandering veroorzaakt wordt door menselijk handelen. Dit terwijl 97% van alle klimaatwetenschappers het hier al lang en breed over eens is. Hoe kan dit? Waarom zijn ‘gewone burgers’ veel sceptischer over iets waar de wetenschap het allang eens is? En wat is de rol van de media hierin?

 

Een interessant vraagstuk. En reden genoeg om vorige week maandag naar Pakhuis de Zwijger te togen om het mediacafé van OneWorld bij te wonen. Thema van de avond was ‘Klimaatverandering in de media’. Een expertpanel ging in discussie over de rol van de journalistiek in het publieke debat over klimaatverandering. Het panel bestond onder andere uit:

  • Barbara Debusschere – chef wetenschap van de Vlaamse krant De Morgen
  • Bart Verheggen – universitair docent klimaat- en aardwetenschappen
  • Marianne Zwagerman – schrijver, columnist en opiniemaker (+ notoir klimaatscepticus)

Ik zal niet een volledig verslag van de avond doen. Zeker niet omdat de sfeer tijdens de discussie hier en daar een beetje grimmig werd (naar mijn bescheiden mening niet zo gek met een moderator die niet echt luistert naar wat er gezegd wordt en een Marianne Zwagerman die dwars over alle meningen en gevoelens heen walst). Wel wil ik delen wat voor mij de meest opvallende bevindingen waren. Want los van grimmig, was het vooral een heel boeiende avond.

 

Weinig aandacht en veel verwarring

Volgens OneWorld besteedden in 2016 alle grote Amerikaanse nieuwszenders samen nog geen 50 minuten aan klimaatverandering. Ook in Nederland lijkt het niet een belangrijk topic voor de grote  traditionele media. Zo had een redacteur van OneWorld uitgezocht in hoeveel berichten van vier grote Nederlandse kranten het woord klimaatverandering voorkwam. Dat aantal is sinds 2007 alleen maar kleiner en kleiner geworden. Hoewel: in het Parool en in de Telegraaf was er sowieso weinig berichtgeving over klimaatverandering, dus eigenlijk bleef het bij die twee vrij stabiel. Maar ook in het NRC en in de Volkskrant (die beiden toch regelmatig aandacht besteden aan groene initiatieven) worden de artikelen met betrekking tot klimaatverandering schaarser. Terwijl het probleem prangender wordt.

 

Klimaatverandering in de media

 

Hoe dat komt? Volgens Debusschere is er in 2006 een aandachtspiek geweest voor klimaatverandering. Aanleiding was de verschijning van ‘An Inconvenient Truth’ van Al Gore. Na die oplaaiing ebde de aandacht weer weg. Dat is volgens haar ook inherent aan de functie van kranten en journaals: zij moeten het nieuws brengen. Klimaatverandering is constant, een langetermijnproces. En dus geen nieuws. Bovendien zijn media dol op afwijkende meningen. Het is voor journalisten veel minder interessant om wéér een onderzoeker in de schijnwerpers te zetten die klimaatverandering bevestigt. Spectaculairder is het om een scepticus het woord te geven.

Zou meer aandacht dan beter zijn? Ook niet persé. Je kunt namelijk best ‘klimaat-moe’ worden van alle berichtgeving, en daarmee onverschillig. Van belang is wél dat berichtgeving een juiste weergave is van wat bekend is uit de wetenschap. Volgens Verheggen is er een te grote kenniskloof tussen klimaatwetenschappers en de rest van de mensen. Hij pleit dan ook voor meer duiding van de overkoepelende problematiek in plaats van het simpelweg overbrengen van feitjes.

 

Journalistieke principes: hoor- en wederhoor & neutraliteit

Eén van de stellingen tijdens de avond was: Klimaatsceptici moeten meer ruimte krijgen in de media. Al snel bleek dat klimaatsceptici eigenlijk al bovenmatig veel aandacht krijgen in de media (klimaatsceptici, ik blijf dat een raar woord vinden – net als klimaatontkenners trouwens – alsof je sceptisch over het bestaan van het klimaat kunt zijn of het klimaat kan ontkennen?). Deels krijgen zij die aandacht door wat ik hierboven al schetste: het is nu eenmaal interessanter om te berichten over een afwijkende mening.

Deels komt dit echter ook door één van de basisprincipes van de journalistiek: hoor- en wederhoor. Journalisten zijn opgevoed met de notie dat voor iedere wetenschapper die bevestigt dat het klimaat verandert door menselijk handelen, er ook een wetenschapper aan het woord moet worden gelaten die het tegendeel beweert. Zo lijkt het voor de kijkers en lezers thuis dus of de opwarming van de aarde daadwerkelijk nog ter discussie staat. Terwijl dat overduidelijk niet het geval is!

Verheggen doet daar nog een schepje bovenop: “Niet elke mening telt even zwaar, want het gaat ook nog eens om de waarde en betrouwbaarheid van de onderzoeken in kwestie.”

 

Een fantastisch filmpje dat dit illustreert, komt bij Last Week Tonight vandaan:

 

Als het dan zo duidelijk is dat klimaatverandering echt gaande is, mogen journalisten dan oproepen tot actie voor het klimaat? Volgens Debusschere is dat dan weer een heel slecht idee. En daar komt wederom een journalistiek principe om de hoek kijken: als journalist moet je neutraal zijn. “Het lijkt mij geen goed idee om onafhankelijke journalistiek met opinie te mixen.”

 

Waar moet berichtgeving dan wel over gaan?

Ok. Bijna alle klimaatwetenschappers zijn het er dus over eens dat wij mensen effect hebben op de opwarming van de aarde. Dat betekent overigens niet dat zij het unaniem over alles binnen de klimaatwetenschap eens zijn. Er zijn nog genoeg punten van discussie, bijvoorbeeld welk menselijk handelen precies allemaal zijn sporen nalaat. Volgens Zwagerman moeten journalisten kritisch zijn in de manier waarop ze daarover berichten en welke bronnen ze overnemen. Wat haar betreft wordt er nu veel te eenzijdig bericht over klimaatverandering.

Uit het publiek kwam een – vond ik – heel duidelijke andere suggestie. Eén van de toehoorders sprak: “Ik mis de urgentie. We moeten met z’n allen gaan snappen waarom en hoe snel actie nodig is. Daar is volgens mij een belangrijke rol voor de media weggelegd.” Daar kan ik mij persoonlijk helemaal in vinden. Ja, de discussie over welk handelen schadelijk is moet gevoerd blijven worden. En ja, deze moet dus ook in de media worden weergegeven. Maar de urgentie staat volledig buiten kijf en mag veel duidelijker aan het grote publiek worden gebracht. Daarin is de toon wel heel belangrijk. Debusschere: “Je moet je lezer niet doodslaan met moralistische doemscenario’s terwijl alleen bedrijven en overheden écht invloed kunnen hebben. Aan de andere kant gaan die alleen iets doen als er vraag vanuit de burgers is.”

 

Vertel een verhaal dat raakt

Om toe te lichten welke toon journalisten kunnen aannemen zonder mensen meteen een depressie in te praten, schoof Manu Busschots aan tafel. Busschots is klimaatpsycholoog en initiator van Klimaatgesprekken. Hij houdt zich bezig met de vraag ‘Hoe kan het dat we het weten, maar dat we er niets aan doen?’ Busschots gaf 4 suggesties om te berichten over klimaatverandering op zo’n manier dat deze wel tot actie aanzet. Of die altijd haalbaar zijn voor onafhankelijke journalisten weet ik niet, maar het zijn wel goede inzichten voor iedereen die zich bezig houdt met duurzaamheid en de communicatie daaromheen.

 

#1 Ga van hoofd naar hart: Informatie leidt zelden tot actie. We smijten slecht nieuws in iemands gezicht en verder niets. Daar sluiten mensen zich voor af. Door van informatie naar emotie te gaan, bereik je meer.

#2 Focus op positieve universele waarden: Ook al weten ze nog niet zeker of klimaatverandering ook echt door menselijk handelen komt, toch maakt 70% van de Nederlanders zich druk om het klimaat. En 80%-90% wil zichzelf in de spiegel kunnen kijken en het juiste doen. Maar niemand wil aangesproken worden op falen. Een wijzend vingertje heeft dus geen zin; benader het positief.

#3 Vertel een verhaal dat mensen raakt: Media bericht alleen over events, maar breng nu ook eens het grote plaatje en focus daarbij op: hoe raakt dit mij?

#4 Geef hoop en een concrete oplossing: Handelingsperspectief maakt dat mensen ook aan de slag willen en kunnen. Concrete oplossingen, daar zijn mensen in geïnteresseerd.

 

Vier mooie tips en een positieve afsluiter van het debat. Tot zover de lessen die ik uit de avond heb gehaald. Ben je benieuwd naar de hele discussie en heb je een uurtje of twee over? Dan kun je het mediacafé hier terugkijken.

 

 

2 thoughts on “Waarom klimaatverandering geen nieuws is en journalisten niet mogen oproepen tot actie voor het klimaat”

  1. Poe hee, had je niet kunnen aanbevelen om het eerste anderhalf uur over te slaan en alleen naar Manu en Bernice te luisteren? 😉 Toen werd het eindelijk pas een beetje constructief.

    Ik vind het wel een erg interessante vraagstelling, maar dat hele debat was nogal matig met dat langs elkaar heen gekibbel. De Correspondent schroomt trouwens juist niet om een mening aan te nemen en laat publiekelijk zien hoe ze hun bronnen verzamelen, informatie structuren, discussies voeren en ook wel eens van mening veranderen. Dat vind ik heel verfrissend. Traditionele kranten zitten misschien wat te vast in hun doen-alsof-ze-objectief-zijn, hoewel het zonder duidelijk gekleurde media misschien ook weer snel gepolariseerd kan worden.

    Wat ik verder nog concludeerde was dat dit soort blogs blijkbaar heel hard nodig zijn 😉

    1. Haha, ik deed een voorzichtige warning, maar die was niet duidelijk genoeg ;). Ben het namelijk helemaal met je eens dat het debat-technisch nogal matigjes was. Neemt niet weg dat er wel wat interessante punten werden gemaakt.

      Moet trouwens zeggen dat ik daarom de Correspondent verfrissend vind, juist omdat ze meer wegblijven van het nieuws van alledag. Ze noemen het zelf ook steeds ‘we hebben het niet over het weer, maar over het klimaat’ (wat in deze context dan natuurlijk helemaal passend is :)).

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *