Sinds ik geen vlees meer eet, heb ik het al vaker naar m’n hoofd geslingerd gekregen. “O, maar dan eet je nu zeker heel veel soja? Dat is toch ook onwijs slecht voor het milieu?!” Om die vragen maar meteen te beantwoorden:

 

 

  • Ja, ik eet wel eens soja of sojaproducten. Niet heel veel, maar meer dan ‘vroeger’.
    (Mmmm… edamame boontjes in een sushi bowl. Of een lekker portie sojayoghurt bij het ontbijt.)

&

  • Ja, er zijn flink wat misstanden in de sojateelt.

 

MAAR…

(en dit is een Hele Grote Maar zoals jullie zien) dat er zoveel vraag naar soja is – en dat daarmee dus ook een hoop problemen gepaard gaan – komt niet door ‘al die sojakauwende vegetariërs en veganisten’.

Laatst las ik ook weer zo’n opmerking – in een kookboek dit keer (daar is zelfs nog een redactie over heen gegaan, factcheckers, do your thing!). De chef in kwestie wilde het gebruik van soja mijden. Hij vond soja niet zo lekker (fair enough, smaken verschillen) en maakte daarbij de opmerking “en dan praat ik niet eens over de problemen met ontbossing die de sojateelt met zich meebrengt”. Vervolgens stond in het boek een veelheid aan recepten waar vlees of zuivel in gebruikt werd. Een beetje hypocriet…

Verreweg het grootste deel van de soja wordt namelijk gebruikt als veevoer.

 

Verborgen soja

Slechts 6% van de wereldwijde productie van soja wordt gebruikt voor producten als sojamelk, sojasaus, tofu en andere vleesvervangers. De meeste sojabonen worden verwerkt tot sojameel of er wordt sojaolie uit geperst. Sojameel wordt vervolgens toegevoegd aan veevoer, omdat het zulke hoge voedingswaarden heeft.

Een duizelingwekkende 75% van alle sojaproductie wereldwijd is bestemd voor veevoer.

Een gemiddelde Europeaan eet per jaar 61 kilo soja. Daarvan zit 93% (!) verwerkt in veevoer. Dit is indirecte soja, die we simpelweg binnenkrijgen doordat we dagelijks vlees, kaas, eieren en melk willen consumeren. Hoeveel is dat dan voor verschillende producten?

  • 100 gram kipfilet = 109 gram soja
  • 1 ei (ca. 55 gram) = 35 gram soja
  • 100 gram zalm = 59 gram soja
  • 100 gram hamburger = 46 gram soja
  • 100 gram kaas = 25 gram soja

 

Sidenote: Mocht je nu denken ‘O, maar dat is toch heel efficiënt dan, 46 gram soja voor 100 gram hamburger?’, dan wil ik nog even benadrukken dat soja onderdeel is van het veevoer. Er is veel meer voer nodig om je biefstukje te kweken. Onderstaande illustratie geeft daar een helder beeld van. Voor de gemiddelde dagelijkse vleesconsumptie van 159 gram is zo’n 2 kilo veevoer nodig.

 

Hoeveel voer is er nodig voor een kilo vlees
Bron: Nudge

 

En er is meer soja

Niet alleen krijgen we indirect soja binnen doordat soja in veevoer verwerkt wordt. Je krijgt het ook binnen doordat er sojaolie wordt gebruikt als ingrediënt voor heel veel verschillende voedingsproducten. Denk bijvoorbeeld aan margarine, koekjes, soepen en sauzen. De olie uit sojabonen is de meest gebruikte olie in de oliemengsels die slaolie, margarine en bak- en braadproducten vormen. En het wordt bovendien vaak verwerkt in producten als zeep en biodiesel. Sojaolie is wereldwijd naast palmolie één van de meest gebruikte plantaardige oliën.

Heel weinig mensen zijn zich bewust van hoeveel soja ze eten. Eet je bijvoorbeeld een broodje hamburger? Dan kun je ervan uitgaan dat de koe waar je burger vandaan komt gevoed is met soja, dat er in margarine is gebakken waar sojaolie in zit, dat er mayonaise op zit met soja lecithine als ingrediënt en dat er additieven op basis van soja in het broodje zijn verwerkt.

Het moge duidelijk zijn: het is niet de schuld van die malle vegetariërs dat er zoveel soja wordt verbouwd. Dat neemt niet weg dat er wel degelijk een hoop mis is met de sojaindustrie. Maar waarom precies is soja slecht voor het milieu?

 

Ontbossing en soja

Goed, er is dus een grote vraag naar soja. En die soja moet natuurlijk ergens verbouwd worden. Verreweg de meeste soja (93%) wordt verbouwd in slechts zes landen: Brazilië, de Verenigde Staten, Argentinië, China, India en Paraguay. In Nederland importeren we vooral soja uit Brazilië, Argentinië en de VS. Nederland is binnen Europa bovendien een grote speler in de import van soja. Dat komt enerzijds doordat de haven van Rotterdam een knooppunt in de distributie van soja is. Anderzijds komt het doordat de we veel dierlijke producten exporteren. Een deel van de soja blijft dus in eerste instantie in Nederland voor de veestapel, maar verlaat vervolgens het land weer in de vorm van vlees, zuivel of eieren.

 

is soja slecht voor het milieu
Bron: WNF

 

De vraag naar soja blijft groeien en dat zorgt ervoor dat de productie in rap tempo wordt opgevoerd. In de afgelopen 20 jaar is de hoeveelheid land die gereserveerd is voor sojateelt met 300% gestegen. Ik herhaal: met 300%! In 2013/2014 was er in totaal 113 miljoen hectare nodig voor het verbouwen van soja. Voor de beeldvorming: dat staat gelijk aan de omvang van Frankrijk, Duitsland en Groot Brittannië samen.

En dat is geen land dat anders toch niets staat te doen. Nee, voor nieuwe landbouwgrond worden eeuwenoude tropische regenwouden, bossen en savannes neergehaald. Alleen al in de Amazone gaat dat om ruim 600.000 hectare per jaar. Maar ook in de Cerrado (Brazilië) en het Atlantisch Woud (Brazilië, Argentinië en Paraguay) verliezen immense stukken natuur het van de landbouwgrond. Dit resulteert in de ontwrichting van watermanagement (met significant verhoogde risico’s voor enerzijds droogte en anderzijds overstromingen), er komt een gigantische hoeveelheid broeikasgassen vrij die bijdraagt aan de opwarming van de aarde en het zorgt voor een verlies van onschatbare waarde aan biodiversiteit.

Ik las dat in de Amazone – althans, het deel dat dus niet is neergehaald – nog steeds eens in de drie dagen een nieuw soort plant of dier wordt ontdekt, hoe fascinerend is dat!

 

Genetische modificatie en soja

Die ontbossing is natuurlijk al reden genoeg voor vraagtekens over de houdbaarheid van sojateelt op deze manier. Maar er is meer. Ongeveer 80% van alle soja is genetisch gemodificeerde soja. Genetische modificatie is een techniek die de eigenschappen van planten verandert. In dit geval is er zo aan de soja gesleuteld, dat deze immuun is gemaakt voor onkruidbestrijdingsmiddelen. Of moet ik zeggen: onkruidbestrijdingsmiddel. Hier heeft namelijk één grote jongen het voortouw in: Monsanto, met hun bestrijdingsmiddel RoundUp. De genetisch gemodificeerde soja wordt dan ook wel Roundup-Ready-Soja genoemd. Op RoundUp en Monsanto zelf ga ik niet eens in nu, daar kun je hele documentaires over maken – en dat is ook gedaan trouwens (tip: Seed, the untold story, je ogen rollen uit je kas van verbazing, verontwaardiging en verdriet). Geloof me in elk geval als ik zeg dat Monsanto een hele grote boef is.

Terug naar de genetische modificatie. Het lijkt zo mooi: de soja heeft geen last van het onkruidbestrijdingsmiddel dat je gebruikt en kan dus gewoon lekker doorgroeien terwijl je het onkruid eromheen verdelgt. In eerste instantie was dit ook zo: de soja opbrengst werd groter. Maar nu komt het: het onkruid wordt steeds resistenter tegen het bestrijdingsmiddel. Er is dus steeds meer onkruidbestrijdingsmiddel nodig om de boel te verdelgen. In 1997 werd er gemiddeld 3 liter gif per hectare gebruikt. In 2013 was er al 15 liter gif per hectare nodig. Dat is gif dat uiteindelijk allemaal in de grond verdwijnt. Het grond- en het oppervlaktewater wordt daardoor vervuild. Dat heeft flinke weerslag op de biodiversiteit en op de gezondheid van mensen die in de omgeving wonen.

 

Mestoverschot en soja

De problemen van ontbossing en teveel gif in de grond spelen zich allemaal overzees af. Uiteindelijk merken wij er hier uiteraard ook de effecten van, maar het kan nog een ver-van-je-bed-show lijken. Toch heeft de sojateelt ook dichterbij huis zijn weerslag. In Nederland hebben we namelijk een gigantische veestapel. Het voer voor al die dieren halen we niet uit eigen land. Maar als dat voer eenmaal opgegeten is, blijven we wel met de mest zitten.

Nederland kampt al jaren met een mestoverschot, we hebben structureel zo’n 30% tot 40% meer mest dan we kwijt kunnen in ons land. En dan blijf je dus letterlijk in de shit zitten. Een teveel aan mest vervuilt de bodem, het grondwater en de natuur door de ammoniak, fosfaat en nitraat die in die mest zit. Dat kan een bedreiging zijn voor onze drinkwatervoorziening en heeft een grote negatieve impact op waterecosystemen – dus op alles wat leeft in slootjes en plassen. Zo kunnen we bijvoorbeeld na een paar dagen mooi zomerweer fluiten naar een verfrissende duik in de plaatselijke plas, omdat de giftige blauwalg het dan overgenomen heeft. Dat is één van de gevolgen van de vervuiling die het mestoverschot met zich meebrengt.

In een meer circulair model zou je dit probleem niet hebben. Dan zou je regionaal de gewassen verbouwen waarmee je dieren kunt voeren en kun je met het mest van diezelfde dieren de landbouwgrond weer ‘voeden’. Toegegeven, dat is niet haalbaar met de huidige grootte van de veestapel. Maar ja, we eten met z’n allen dan ook belachelijk veel vlees. Dat kan best een tandje minder.

 

Wat kan ik doen?

Niet zo’n gezellig verhaal, dat geef ik direct toe. Deze cijfers kunnen er misschien zelfs voor zorgen dat de moed je in de schoenen zakt. Maar heus, je kunt met jouw keuzes zorgen dat je minder bijdraagt aan deze praktijken. Hoe?

  • The obvious: Eet minder vlees, zuivel en eieren. Het helpt al als je één keer per week vaker vegetarisch of helemaal plantaardig eet dan je nu doet.
  • Kies voor biologisch. In biologische producten mag geen genetisch gemodificeerde soja gebruikt worden.
  • Let op keurmerken. Helaas staat er nog geen keurmerk op verpakkingen voor verantwoorde soja. Maar er zijn wel keurmerken die een goede indicatie kunnen geven. Het Fairtrade keurmerk geeft bijvoorbeeld aan dat het product is gemaakt met oog voor mens en milieu en het ‘groene blaadje’ staat voor biologische landbouw (en dan is de soja dus in elk geval niet genetisch gemodificeerd).
  • Zoek uit waar de soja die je eet vandaan komt. Uit Zuid-Amerika is het vaak foute boel. Een alternatief is soja die in Europa wordt verbouwd, bijvoorbeeld in Italië of uit de Donaulanden. Het kost je wat meer tijd om dit uit te zoeken, maar het is wel de moeite waard. Mijn vuistregel: als een merk verantwoorde soja gebruikt, laten ze dit meestal wel weten op hun website (dat doet Alpro bijvoorbeeld). Reppen ze er met geen woord over? Dan is er waarschijnlijk gekozen voor zo goedkoop mogelijke – en hoogstwaarschijnlijk niet verantwoorde – soja.

 

PS. Ik heb mij in dit artikel gefocust op de milieuimpact van soja. De sojateelt brengt ook flinke schendingen van mensenrechten met zich mee. Die vind ik zeker niet onbelangrijk, integendeel. Maar omwille van de (toch al niet zo gelukte) beknoptheid van dit verhaal heb ik ze er nu buiten gelaten. Daarnaast zijn er ook nog heel wat discussies gaande of soja eigenlijk wel zo gezond is. Dat heb ik hier ook volledig buiten beschouwing gelaten. Eén ding wil ik daar wel over kwijt: als het alternatief vlees eten is, dan is dat net zo min gezond 😉. Verder verwijs ik je naar dit – vond ik – heldere artikel van Vegan Monkey.

 

Bronnen:

– Dutch Soy Coalition: Soy Barometer 2012 en Soy Barometer 2014
– Milieu Centraal: https://www.milieucentraal.nl/milieubewust-eten/tropische-producten/soja/ en https://www.milieucentraal.nl/milieubewust-eten/tropische-producten/soja/#gmosoja
– Milieudefensie: https://milieudefensie.nl/veevoer/veelgestelde-vragen-over-soja en https://milieudefensie.nl/vee-industrie/megastallen/het-probleem
– MVO: https://mvo.nl/sojaolie
– Natuur & Milieu: De mestmarathon
– Nevedi (Nederlandse diervoederindustrie): Factsheet verantwoorde soja
– Nudge: https://www.nudge.nl/blog/2015/04/15/wat-de-impact-van-minder-vlees-eten/
– WNF: Mapping the soy supply chain in Europe en http://hiddensoy.panda.org/nl
– WUR: 30 vragen en antwoorden over fosfaat

 

8 thoughts on “Is soja slecht voor het milieu?”

  1. Elke keer als ik soja koop ben ik toch niet helemaal zeker of ik daar nou wel of niet goed aan die, dit artikel helpt! Heel fijn! Ook goed om te weten dat Alpro ‘oke’ is. Ik merk dat ik er bij dat soort grote commerciële merken vaak automatisch vanuit ga dat het minder oké is , maar dat is dus totaal nergens op gebaseerd en puur een gebrek aan uitzoekwerk 🙂 Thanks!

    1. Fijn dat het een en ander verduidelijkt! Ik heb zelf die achterdocht trouwens ook hoor, naar grotere merken. Maar dat is dus niet altijd terecht!

  2. Drie hoeraatjes voor dit artikel! Mensen horen vaak dat soja slecht is en dat vleesvervangers ervan gemaakt zijn, maar zien daarbij inderdaad volledig over het hoofd waarvoor de meeste soja verbouwd wordt. Dat ons vee indirect en indirect zoveel landbouwgrond vereist is een van de voornaamste redenen waardoor ik niet (zoveel) vlees meer wilde eten. Veel te inefficiënt!

  3. Hai. Ik schrijf een artikel op mijn blog over vegan melk en bij sojamelk zou ik graag wat over deze kwestie vertellen. Zou ik naar dit artikel mogen linken en het als bron morgen gebruiken?

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *