We leven in een haast onwerkelijke periode. Het dagelijks leven zoals we dat kennen is plots tot stilstand gekomen door corona. Ik weet niet hoe het met jullie zit, maar ik hobbel van emotie naar emotie. Het ene moment voel ik me down, het volgende moment juist hoopvol. Soms komen de muren op me af, en andere keren geniet ik stiekem wel van het cocoonen. Er gaan dagen voorbij dat ik me volledig kan overgeven aan de situatie, en dagen waarop ik heel recalcitrant wordt van de opgelegde quarantaine. Maar wat voorop staat, is dat ik me zo goed mogelijk aan de social distancing houd. En gelukkig doen heel veel mensen dat.

Flatten the curve

De coronacrisis verdeelt mensen in kampen. Zieke mensen versus gezonde mensen. Mensen met gezellige huisgenoten versus eenzame mensen. Mensen met een vitaal beroep versus de nuttelozen. Mensen met kinderen (die niks gedaan krijgen thuis omdat ze voornamelijk docent en / of home-entertainment-system spelen) versus mensen zonder kinderen (die misschien wel productiever zijn dan ooit, omdat thuis werken ervoor zorgt dat je bijvoorbeeld al die ellenlange vergaderingen kan skippen).

Maar deze crisis verbindt ook. Zoals crisissen wel vaker de neiging hebben om te doen. En dat allemaal omdat we één doel voor ogen hebben. Flatten the curve. We zijn solidair aan elkaar, omdat we weten dat we elkaar nodig hebben om hier weer uit te komen. Het RIVM roept niet voor niets dat we corona alleen samen onder controle krijgen.

Collateral beauty

Dat deze coronacrisis (excusez le mot) ruk is, daar zijn we het dus wel over eens. Veel zieken. Veel doden. Torenhoge druk op de zorg. Economische recessie. Social distancing. Vrijheidsinperking.

Maar ondanks – of juist door – al die ellende, ontstaat er ook veel moois. Noem het collateral beauty. De bijkomende schoonheid van de situatie waar je doorheen gaat. En die bijkomende schoonheid is er zeker.

Op sociaal vlak bijvoorbeeld. Want hoewel je fysieke afstand tot elkaar moet bewaren, is de verbinding met anderen alleen maar sterker en belangrijker geworden. We klappen voor de zorg. We sturen kaartjes naar mensen die we niet kennen om ze een hart onder de riem te steken. We doen boodschappen voor onze oude buurtjes. De sociale initiatieven schieten als paddenstoelen uit de grond.

Op (zakelijk) creatief vlak. Ondernemers moeten zichzelf al dan niet noodgedwongen heruitvinden. Bierbrouwers maken ineens desinfecterende middelen voor ziekenhuizen. Bedrijven met 3D printers bundelen de krachten om onderdelen voor beademingsapparatuur te maken. De horeca weet hun omzet met andere business modellen toch nog een beetje te redden.

Op het vlak van persoonlijke ontwikkeling. Het verplicht thuis blijven, dwingt je min of meer tot reflectie. Iedereen gaat daar anders mee om. Maar vroeg of laat kom je jezelf tegen in deze quarantaine. Het is een mooi moment voor vertraging en voor bezinning. Wat is belangrijk? Wat heb je nodig? Waar word je gelukkig van? Waarschijnlijk zijn dat dingen als: je gezondheid, je familie, je vrienden, je vrijheid. Niet dingen als: elke week een nieuw shirtje, een dikke auto onder je kont of hippe maar overbodige gadgets.

Positieve effecten op het milieu

En dat brengt ons bij duurzaamheid. Want ook op duurzaamheidsvlak is er een hoop collateral beauty. De lucht is schoner dan in jaren, doordat er zoveel minder productie en (vlieg)verkeer is. De vervuiling die toerisme met zich meebrengt verdwijnt als sneeuw voor de zon. Het ineens weer heldere water van de kanalen van Venetië is daar een mooi voorbeeld van. En dieren krijgen hun natuurlijke ruimte weer terug. Zoals deze bedreigde zeeschildpadden.

Het zijn allemaal voorbeelden van de neveneffecten die de maatregelen rondom het coronavirus hebben. En voorbeelden van hoe snel de natuur zich kan herstellen als zij een adempauze krijgt. Maar die effecten worden direct weer teniet gedaan als we na deze crisis op oude voet verder gaan.

Klimaatverandering is een lange termijn verhaal. Een korte pauze gaat helaas niet het wondermiddel zijn. We moeten structurele systeemveranderingen doorvoeren. Veranderingen waar de meeste politici tot nu toe hun vingers niet aan durven te branden. Ze lijken daardoor onmogelijk. Maar als deze coronacrisis íets bewijst, dan is het dat we met zijn allen wel degelijk in staat zijn om grote veranderingen te omarmen. Dat we heel flexibel en solidair kunnen zijn. Als het vraagstuk maar prangend genoeg is.

Luchtvervuiling en corona

De urgentie van het coronavirus is op korte termijn heel duidelijk. Maar dat zou klimaatverandering ook moeten zijn. Sterker nog: door milieuvervuiling aan te pakken kun je meer levens redden dan door corona aan te pakken. Een wetenschapper uit Amerika maakte inzichtelijk hoeveel impact de vermindering van luchtvervuiling door de corona-restricties heeft. Zijn conservatieve schatting is dat er in China 20 keer zoveel levens zijn gered door de reductie van luchtvervuiling als dat er mensen zijn gestorven aan het corona-virus.

Andersom geldt trouwens ook dat het bestrijden van milieuvervuiling hand in hand gaat met het bestrijden van corona. Zo werd bijvoorbeeld bekend dat mensen die in gebieden leven met veel luchtvervuiling, een verhoogde sterfkans door corona hebben. Minder luchtvervuiling betekent dus ook minder corona-doden.

Het huidige systeem als oorzaak voor deze pandemie

Hoewel er inmiddels ook heel wat andere (complot)theorieën rondwaren, is het startschot voor deze pandemie naar alle waarschijnlijkheid gegeven op een dierenmarkt in China. Doordat wij dieren massaal en oneerbiedig als goedkope producten behandelen, kon het virus van dier op mens overspringen. Nu is het makkelijk om te denken dat dat alleen voor die bizarre exotische dierenmarkten in China geldt. Maar ook dichtbij huis zijn dit problemen die spelen. Niet alleen Corona en SARS, maar ook ziektes als Q-koorts en de vogelgriep zijn zoönotische virussen. Grote uitbraken hiervan speelden veel dichter bij huis. En ze zijn direct terug te lijden naar intensieve veehouderij en de abnormaal grote vraag naar vlees.

Er gaan trouwens stemmen op in de wetenschappelijke wereld dat pandemieën als deze ook anderszins samengaan met de klimaatcrisis en het verlies aan biodiversiteit. Door heftige ontbossing komen (wilde) dieren bijvoorbeeld steeds vaker dicht bij plekken waar veel mensen wonen. En dat maakt de kans groot dat er steeds vaker virussen zullen overspringen waar wij als mens niet tegen bestand zijn.

Terug naar corona. De bron lag dus op een dierenmarkt in China. Maar het virus verspreidde zich vervolgens met rasse schreden doordat mensen reislustige types zijn. En sinds die razendsnelle verspreiding staat de mondiale economie onder druk. Omdat grenzen op slot zijn, dus im- en export er onder te leiden hebben. Maar ook omdat we normaal zoveel meer kopen dan we nodig hebben, dat hele industrieën er de gevolgen van ondervinden dat mensen nu niet kunnen of durven te consumeren.

De coronacrisis staat dus nauw in verband met ons vleesverlangen, onze reislust en onze consumptiedrang. En precies deze dingen staan weer nauw in verband met milieuvervuiling en klimaatverandering.

Systeemverandering

De vraag is dus: kunnen we deze crisis aangrijpen om het systeem totaal anders in te richten?

En dan doel ik trouwens niet alleen op systeemverandering met oog op duurzaamheid. We moeten hier ook sociaal beleid in mee nemen. We zijn het er immers ineens allemaal over eens wat cruciale beroepen zijn. Zorgpersoneel, docenten, voedselproducenten en -leveranciers. Waarom worden de meeste mensen in deze beroepen dan structureel onderbetaald? Waarom komt er bezuinigingsronde op bezuinigingsronde in de zorg en het onderwijs? Waarom betalen we geen eerlijke prijs voor eerlijk voedsel?

Het is natuurlijk fantastisch dat we in een land leven waarin de overheid grote potten met geld tevoorschijn kan toveren om particulieren en bedrijven financieel te compenseren voor de ergste klappen. Maar het is ook wrang dat juist grote vervuilende bedrijven, die deel uitmaken van de status quo, een groot deel van die pot met geld zullen opeisen. Terwijl kleine ondernemers en duurzame bedrijven (met kleinere – maar eerlijkere marges) al bij bosjes beginnen om te vallen.

Mijn zorgen liggen precies daar. We moeten het oude systeem helemaal niet in ere willen herstellen. Neem als voorbeeld de fossiele energiesector. Geven we straks enorme financiële injecties aan fossiele bedrijven zodat zij er weer bovenop krabbelen en ‘net als vroeger’ verder kunnen gaan? Of zetten we dat geld vol in op hernieuwbare energie? De zon blijft immers schijnen, dat blijkt de afgelopen weken wel. Nu is de uitgelezen kans om het tij te keren en vol in zon, wind en water te investeren.

Coronacrisis als kans

Natuurlijk zijn er grenzen aan de maatregelen die tot zo’n systeemverandering moeten leiden. De opgelegde lockdown die nu in de strijd tegen corona is ingezet, is een extreme maatregel. Zo’n ernstige beperking van persoonlijke vrijheid is in de strijd tegen klimaatverandering natuurlijk totaal niet wenselijk. Maar er zijn genoeg manieren om wel aan een duurzame samenleving te bouwen.

Laten we dus het goede uit het oude systeem vooral wel in ere herstellen. De vrijheid. De democratie. Maar laten we dit moment ook aangrijpen om te investeren in wat echt belangrijk is. Een leefbare aarde. Een solidaire samenleving. Laat de economie een weerspiegeling worden van datgene dat écht belangrijk is.

Als er iets is dat deze crisis ons laat zien is het wel wat we met z’n allen voor elkaar kunnen krijgen. Zolang we maar in hetzelfde doel geloven. Natuurlijk hebben we een sterke frontlinie die de zwaarste klappen opvangt. Maar iedereen is nodig in dit corona-verhaal. En dat geldt ook voor de strijd voor een leefbare aarde. Er is een sterke frontlinie nodig. Maar we gaan die strijd nooit winnen als iedereen verder onverstoorbaar op de oude voet doorgaat.

3 thoughts on “Corona overdenkingen – Over collateral beauty en systeemverandering”

  1. Wat een mooi stuk Amke, stof tot nadenken.
    En dankjewel voor het mooie en voor mij nieuwe begrip ‘ collateral beauty’…!

  2. Tja en intussen is de wereld weer verdere veranderd…
    Maar wat nog steeds aan de orde is dat we nog steeds kampen met onzekerheid. Vergeleken met een half jaar geleden lijken we niet meer zicht te hebben gekregen op de toekomst. Als we dat niet-weten nu eens omarmen? Dan voelen we misschien wel minder heen en weer geslingerd te worden tussen de verschillende opinies…

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *